Fosili, otkriveni u rejonu zapadno od Lastve (područjeTrebinja), skoro 190 miliona godina se nalaze u krečnjačkim sedimentima iz perioda rane (donje) jure. To su ostaci školjki litiotida (Lithiotidae, Lithiotis) što su u tom dalekom prošlom istorijskom i geološkom vremenu živjele na ovom području.  

Fosila litiotida na nalazištu ima veoma mnogo, skoro svaka stijena i kamen sadrži čvrsto okamenjene fosile. Ovakve okamine bogate sa njihovim fosilima nazivaju se litiotisni krečnjaci. 

1litios01

Važno je napomenuti da orginalni fosili nađeni u prirodi, ne izgledaju kao uglavnom replike u muzejima koje su napravljene od lakih materijala i uljepšane. Fosili su okamine koje je često teško razlikovati od stijena u kojim se nalaze mnogo miliona godina. Zato je za njihovo naučno proučavanje potrebno da se izvade iz sedimenata što je težak i dugotrajan (ponekad nemoguć) laboratorijski proces.       

Litiotide

Litiotide su činile pet vrsta izumrlih školjkaša koje su živile tokom perioda rane jure, stadija plensbahija (Pliensbachian - prije 191 do 183 miliona godina) krajem kojeg su izumrle. Izgledale su kao spojeni dlanovi ili duge kašikaste spojene letve veoma tankih profila. 

Litiotide su živile u kolonijama vertikalno učvršćene na dnu plitkih priobalnih tropskih mora rane jure hraneći se organskom materijom koje su morske struje donosile. 

U kasnijoj fazi svoje evolucije, pred izumiranje prije 183 miliona godina, primjerci su mogli narasti do 40 cm dužine, a na ovom nalazištu se radi o manjim vrstama (do 20 cm) i vjerovatno su sa početka njihovog evolucionog razvoje prije skoro 190 miliona godina.

Trebinje početkom perioda jure

U to vrijeme još je postojao globalni super-kontinent Pangea koji se počeo dijeliti na dva manja super-kontinenta: Lauraziju na sjeveru i Gondvanu na jugu. Ostali dio površine planete Zemlje pokrivao je globalni super-okean Pantalasa.

Današnje područje Trebinja tada je bilo na sjevernom dijelu epikontinentalnog pojasa Gondvane (na sjeveru današnje Afrike), području sa mnogo malih sprudovitih ostrva i laguna u plitkom moru na zapadnom dijelu unutrašnjeg okeana Tetis. Područje je bilo na oko 15 stepeni sjeverne geografske širine (danas 42 stepena) u toplom i vlažnom tropskom pojasu.  

1litios02b

Čitava era mezozoika (prije 252 do 66 miliona godina) imala je topliju klimu nego što je klima danas (veća 5 do 10 stepeni Celzijusa na kopnu i u moru) sa više kiseonika i ugljen-dioksida u atmosferi. 

Početkom perioda krede od sjeverne Gondvane (danas Afrike), njene kontinentalne mega ploče, odlomio se manji dio, tzv. Jadransko-Apulijska mala ploča, koja se kretala sjeverno i krajem mezozoika i početkom kenozoika sudarila sa Evropom čime su stvoreni planinski lanaci Alpa i Dinarida (i današnje područje Trebinja). Taj sudar traje i danas.

Školjkaši rane jure

Ovo nalazište fosila litiotida je djelomično otkriveno početkom 2018. a ljetos je dva puta posjećeno i bolje pregledano. Nađene su tri odvojene fosilne zone, tzv. bioherme, koje su na različitim visinama.  

U prvoj zoni školjke su naslagane kao kalcitni, uglavnom trakasti oblici i fragmenti, veoma čvrsto okamenjeni u matrici sedimenata donjojurskih krečnjaka i teško bi ih bilo mehaničko-tehnološki izvaditi.  

1litios03

Druga zona nalazišta jurskih fosila je 80 metara odvojena od prve. Ovdje su litiotide u matricama sedmenata različite gustoće, sastava i boje. U jednom slojevitom nizu školjke su najbolje vidljive na čitavom nalazištu jer su u rastresitijem sedimentu i fragmenti bi se lakše mogli izvaditi mehanički ili hemijskim kiselinama. 

1litios04

Obilazeći područje prve dvije zone nalazišta litiotida, na 60 metara ispod nađena je treća. Tu nema fosilonosnih stijena ili slojeva nego su školjke/fragmenti u većem ili manjem kamenju, uglavnom kao trakasti oblici različitih presjeka.   

1litios05

Čitavo nalazište (sa tri zone) pokazuje da je u kontinuitetu od skoro 500.000 godina ovdje bilo stanište litiotida. 

Neobični fosili

Pored fosila školjki litiotida, na nalazištu su rijetko uočeni fosili bodljokožaca (Echinodermata), morske mahovine (Bryozoa) i žarnjaka (Cnidaria). 

1litios06

Uočeni su i neindetifikovani fosili. Prema Osnovnoj geološkoj karti SFRJ 1:100.000 (izdanje Saveznog geološkog zavoda Beograd, 1967) ovi sedimenti su iz donje jure (prije 185 do 190 miliona godina). Neobični fosili oblikom sliče vrstama školjki malih rudista. Prvi rudisti su se pojavili 30-ak miliona godina kasnije početkom kasne (gornje) jure, pa su ovi neobični fosili ostali neindetifikovani iako su ponegdje dobro očuvani u 3D formi. 

1litios07

Cjelokupno nalazište je skup bliskih kolonija litiotida što su ovdje živile prije oko 190 miliona godina u priobalnom morui plićaku drevnog jurskog ostrva. Bile su uspravno učvršćene na dnu, a nakon smrti životinja, morske struje i olujni talasi izlomili su i naslagali školjke u udubljenjima na morskom dnu. 

Ostaci su tokom vremena prekriveni debelim sedimentnim nanosima i okamenjeni. Tektonski sudari kontinentalnih ploča, nabiranje tla u ovdašnja brda i planine i erozija brda kroz milione godina - na površinu su izbacili ove morske sedimente pune ostataka davno izumrlih morskih bića.


Turonski četinar iz Bileće

Fosili malih riba sa Pijavica

Novo nalazište fosila blizu Trebinja


 


Komentari   
ddragovic
0 #1 ddragovic 17-11-2019 23:02
Jako jako zanimljivo
Dodaj komentar


 
 leksikon 190


stranica posmatraci2019

CURRENT MOON


tvastronomija18